Dzieci już od pierwszych dni uczą się poprzez obserwację i naśladowanie.

Pisząc to, mam przed oczami obraz mojego rodzeństwa, pochylającego się nad nowym członkiem rodziny. Od pierwszych dni wszyscy głużą do malucha i z niecierpliwością czekają, aż spróbuje powtórzyć dźwięk lub choćby ułożenie ust. Każda, nawet najmniejsza próba dziecka, jest w mojej rodzinie powodem do radości. I jestem przekonana, że jest tak również w innych rodzinach. Wielu dorosłych robi to zupełnie nieświadomie w ramach wspólnego spędzania czasu nie zastanawiając się nad tym, ile nowych połączeń w komórkach nerwowych właśnie się tworzy, czy że przy naszym minimalnym wysiłku dziecko właśnie nauczyło się czegoś zupełnie nowego. W kolejnych latach proces pozostaje ten sam – dziecko obserwuje co robią osoby starsze  – rodzeństwo, rodzice, znajomi, i to powtarza. Dotyczy to każdego obszaru życia: od nauki chodzenia, mimiki, wyrażania emocji, korzystania z toalety, poprzez utrzymywanie rytmu dnia, higieny, czy porządku. Najprostszym językiem można powiedzieć, że dzieci, na tyle, na ile są w stanie, kopiują każde nasze zachowanie, które zaobserwują. 

Gdy dajemy dziecku telefon lub tablet, nawet na 15 minut dziennie, zabieramy mu aż 15 minut możliwości uczenia się od nas. Tygodniowo ten czas wynosi ponad godzinę. Ile rzeczy jesteś w stanie wykonać w ciągu tej godziny? Właśnie tych rzeczy nie udało się dziecku zaobserwować. Co więcej, nie wiele jest osób, które udostępniają ekran dziecku tylko na 15 minut. Według badań przeprowadzonych przez  dr Magdalenę Rowicką z Akademii Pedagogiki Specjalnej „Brzdąc w sieci”, dzieci między 3 a 6 rokiem życia spędzają nawet dwie godziny dziennie przy ekranie, pomimo że zgodnie z rekomendacjami czas ten nie powinien wynosić więcej niż godzina dziennie i powinien być spędzony z rodzicami w sposób aktywny. Te same badania pokazują, że pomimo, że rodzice znają wspomniane rekomendacje, w rzeczywistości w znacznej większości nie ingerują w to, co dziecko ogląda na urządzeniach elektronicznych. Dwie godziny dziennie to aż 14 godzin tygodniowo, czyli to tak jakbyśmy zostawili 3 letnie dziecko przed ekranem na cały dzień i nie interesowali się tym co robi. Jeśli dziecko chodzi do przedszkola na 7-8 h, to po spędzeniu dwóch godzin przy ekranie pozostają mu zaledwie dwie godziny na inne aktywności. 

Ale jakie są realne skutki? 

Dzieci w wieku przedszkolnym każdego dnia uczą się wielu obszarów – nawiązywania relacji społecznych, rozpoznawania i regulowania emocji, koncentracji, kreatywności, motoryki oraz wypowiadania się. W mózgu dziecka cały czas trwa proces tworzenia nowych połączeń nerwowych, które wykorzystywane są w życiu dorosłym. 

Nawiązywanie relacji

W 2018 roku, rumuński psycholog M. T. Zamfir użył pojęcia „autyzm cyfrowy”.  Określił tak zespół cech występujący u dzieci poniżej trzeciego roku życia charakterystycznych dla zaburzenia autystycznego, takich jak opóźniony rozwój mowy, trudność w utrzymaniu kontaktu wzrokowego czy trudność w nawiązywaniu kontaktu z innymi. Zachowania te następowały po zbyt długiej ekspozycji na ekrany komputerów czy telefonów i nie miały nic wspólnego z faktycznym zaburzeniem. 

Badania mówią, że zbyt długie korzystanie z urządzeń cyfrowych wpływa negatywnie na części mózgu odpowiedzialne za uwagę, emocje i komunikację. (Rideout, 2020; Christakis, 2019).

Udostępniając dziecku ekran ograniczamy czas, który mógłby poświęcić na interakcje z drugą osobą. Cała uwaga dziecka skupiona jest na ekranie, przez co w późniejszym czasie występują wyżej wspomniane trudności. 

Rozpoznawanie i regulacja emocji 

W codziennych życiowych sytuacjach odczuwamy różne emocje – radość, smutek, złość, konsternację. Również w różny sposób na nie reagujemy, każdy z nas ma wyuczony sposób ich regulacji. Dzieci spędzając z nami czas, obserwując naszą mimikę, uczą się rozpoznawania emocji u innych. Kiedy się zezłościmy i zmarszczymy czoło oraz wykrzywimy usta, dziecko widząc tą samą reakcję u opiekunki w przedszkolu, będzie wiedziało, że jest zła. Natomiast, gdy rozpozna podobną emocję u siebie, po zaobserwowaniu, że po wytworzeniu się tej emocji bierzemy głęboki wdech, będzie naśladowało nasz sposób regulacji w podobnych sytuacjach. Dodatkowo jako rodzice możemy wspierać naukę poprzez nazywanie naszego aktualnego stanu i wyjaśnianiu dlaczego dana emocja się pojawiła. 

Gdy dziecko spędza czas przy ekranie również odczuwa wszystkie możliwe emocje, jednak ze względu na dużą dynamikę w bajkach lub co gorsza, gdy ogląda filmiki na portalach typu Tiktok – emocje te zmieniają się bardzo szybko nie dając przestrzeni na zrozumienie co właśnie poczuło, jak powinno zareagować oraz nie ma możliwości wyregulowania danej emocji. Dlatego po odłożeniu telefonu, gdy dziecko poczuje złość nie ma wiedzy umożliwiającej na odpowiednią reakcję i pozwala, aby emocje go zalały. 

Długotrwała ekspozycja na szybko zmieniające się emocje może doprowadzić również do ich spłaszczenia. Dziecko nie będzie potrafiło w pełni cieszyć się z nowej zabawki, ponieważ dynamika w bajkach nie pozwoliła na jej pełne odczuwanie. 

Koncentracja 

W pierwszych latach życia dzieci potrafią skupiać uwagę tylko przez krótki czas, jednak dzięki regularnym aktywnościom, takim jak wspólne czytanie, czas ten systematycznie się wydłuża. Istotną rolę odgrywa także obecność dorosłego, który kieruje uwagę dziecka, zachęca do obserwacji ilustracji, zadaje pytania i pomaga wrócić do czytanego tekstu, gdy uwaga dziecka zostaje rozproszona. W ten sposób dziecko uczy się stopniowo kontrolować swoją uwagę oraz rozwija zdolność do dłuższego skupienia się na jednym zadaniu.

Częsta ekspozycja na dynamiczne, szybko zmieniające się bodźce występujące
np. w bajkach, może utrudniać ćwiczenie koncentracji, ponieważ dziecko przyzwyczaja się do nieustannej zmiany bodźców i nie ma okazji rozwijać umiejętności skupiania się na jednej czynności. 

Kreatywność 

Spontaniczna zabawa najmłodszych ma ogromny wpływ na rozwój ich kreatywności. Zachęca do wymyślania nowych scenariuszy, eksperymentowania, rozwiązywania problemów. Im więcej dajemy dziecku przestrzeni na swobodną zabawę, tym częściej wykorzystuje myślenie twórcze. Duży wpływ na kształtowanie się kreatywności dajemy, gdy pozwalamy dziecku zadawać pytania, nie narzucamy własnego zdania oraz zwracamy uwagę na proces tworzenia, a nie tylko wynik końcowy. 

Na pewno słyszeliście powiedzenie, że nuda jest matką kreatywności. Gdy nie organizujemy dziecku każdej minuty dnia, zmuszamy je do samodzielnego wypełnienia wolnego czasu. Zbyt długie spędzanie czasu przy ekranie, znacznie ogranicza czas, potrzebny do rozwoju myślenia kreatywnego: zabawę, rysowanie czy urzeczywistnianie własnych szalonych pomysłów. 

Motoryka 

Okres do piątego roku życia to czas, w którym intensywnie rozwija się układ motoryczny dzieci i kiedy niezbędna jest regularna aktywność wspierająca, taka jak wspinanie, bieganie, zabawy na placu zabaw, rysowanie czy wycinanie. Przegląd badań wykazał,
że dzieci spędzające więcej czasu przed ekranem osiągały niższe wyniki w testach sprawności ruchowej. Równocześnie badania mówią, że wraz z wiekiem negatywny wpływ spada. 

Rozwój motoryki nie dotyczy tylko i wyłącznie sprawności całego ciała, ale również koordynacji wzrokowo-ruchowej oraz prawidłowego funkcjonowania wzroku. Podczas swobodnej zabawy dziecko nieustannie zmienia kierunek patrzenia, śledzi poruszające się obiekty czy przenosi wzrok na różne obiekty. Podczas korzystania z ekranów ruchy gałek ocznych są mniej zróżnicowane niż podczas swobodnej zabawy, co przy długotrwałym działaniu może doprowadzić do zmęczenia narządu wzroku oraz ogólnego zmniejszenia naturalnych ruchów gałek ocznych. 

Rozwój mowy

Podczas korzystania z urządzeń elektronicznych dziecko najczęściej pełni rolę biernego odbiorcy treści, jednak aby aktywnie rozwijać narząd mowy powinniśmy brać aktywny udział w dialogu. Przytoczę tu historię o nauce gaworzenia: niemowlę nie jest jedynie słuchaczem a naśladuje drugą osobę. Podczas interakcji z drugą osobą dziecko uczy się znaczenia słów czy budowy zdań. Wspólne czytanie książek dodatkowo wspiera rozwój mowy poprzez zwiększanie zasobu słownictwa, możliwość zadawania pytań czy wyrażania własnych myśli. Ograniczanie takich sytuacji może doprowadzić do gorszego rozwoju języka oraz ograniczonego zasobu słownictwa. 

Reasumując: urządzenia elektroniczne są złe? 

Odpowiedź jest prosta: nie. 

Mądre wykorzystanie urządzeń może wspierać zarówno rozwój mowy, motorykę jak i pracę z emocjami. Najistotniejsze jest, aby dobierać czas spędzony przed ekranem oraz treści jakie są wyświetlane do wieku dziecka. 

Wspomniane badania mówią o negatywnym wpływie urządzeń przy nadmiernym oraz niekontrolowanym korzystaniu z nich przez dzieci. W sytuacji, gdy urządzenia nie dominują nad interakcjami z drugą osobą czy swobodną zabawą mogą być dobrym wzmocnieniem nauki. 

Dzieci w dużej mierze uczą się poprzez obserwację, każda minuta spędzona przy ekranie ogranicza możliwość obserwowania naszych zachowań i wyciągania wniosków. Natomiast im częściej umożliwiamy obserwację tym szybciej dzieci się uczą i zapamiętują nowe rzeczy. Nie chodzi więc o całkowite wyeliminowanie ekranów z życia dziecka, ale o zachowanie równowagi. Żadne urządzenie nie zastąpi rozmowy, wspólnej zabawy, czytania książek czy zwykłego bycia razem.

Źródło: 

1. Rowicka M. (2023). Brzdąc w sieci – raport dotyczący korzystania z ekranów przez dzieci w wieku 0–6 lat.

2. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO). Guidelines on Physical Activity, Sedentary Behaviour and Sleep for Children Under 5 Years of Age (2019).

3. American Academy of Pediatrics (AAP). Zalecenia dotyczące korzystania z mediów cyfrowych przez dzieci.

4. Madigan S. i wsp. (2019). Association Between Screen Time and Children’s Performance on a Developmental Screening Test.

5. Christakis D. A. Badania dotyczące wpływu wczesnej ekspozycji na media elektroniczne na rozwój dziecka.

6. Rideout V. Raporty dotyczące korzystania z mediów przez dzieci i młodzież.